Mới đây, nhóm nghiên cứu của Trung tâm công nghệ và bảo tồn thiên nhiên (CTNC) đã lần đầu tiên ghi nhận sự xuất hiện của loài chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) tại khu vực rừng phòng hộ, đặc dụng Đèo Cả, Tây Hòa và Sông Hinh thuộc tỉnh Phú Yên cũ, nay là tỉnh Đắk Lắk. Phát hiện này đến từ chuỗi điều tra thực địa nhanh tại các ban quản lý rừng đặc dụng và phòng hộ Sông Hinh, Tây Hòa và Đèo Cả trong những ngày đầu tháng 8, mở ra những thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn linh trưởng ở Việt Nam.
CTNC phối hợp với các Ban quản lý rừng đặc dụng, phòng hộ tại Sông Hinh, Tây Hòa và Đèo Cả triển khai điều tra thực địa nhằm:
- Xác định sự hiện diện của các loài linh trưởng nguy cấp, đặc biệt là những loài chưa từng ghi nhận trong khu vực.
- Đánh giá chất lượng sinh cảnh rừng và các mối đe dọa tiềm ẩn.
Phương pháp điều tra bao gồm điều tra tuyến, đị dọc theo các sườn giông leo lên đỉnh núi, kết hợp phỏng vấn người dân địa phương để thu thập thông tin bổ sung. Các nhóm khảo sát di chuyển qua nhiều dạng địa hình khác nhau, lần theo các các dấu vết của chúng như dấu ăn, dấu phân.
Trong chuyến điều tra, nhóm đã bất ngờ phát hiện một đàn chà vá chân đen với hơn 10 cá thể, bao gồm cả con non, tại khu rừng thuộc địa giới hành chính Đắk Lắk (trước đây thuộc Phú Yên). Ban đầu, hy vọng tìm thấy loài ở đây gần như bằng không, bởi theo người dân, áp lực săn bắn trước đó quá lớn khiến chà vá có thể đã biến mất khỏi khu vực. Tuy nhiên, thực địa đã mang lại kết quả ngoài mong đợi.
Ngoài đàn được quan sát trực tiếp, một thợ săn địa phương cho biết đã bắt gặp một đàn khác, cũng trên 10 cá thể, cách vị trí ghi nhận của nhóm khoảng ba giờ đi bộ. Thông tin này cần được xác minh qua các đợt khảo sát tiếp theo.
Chà vá là nhóm linh trưởng đặc hữu của khu vực Đông Dương, và Việt Nam là một quốc gia sở hữu cả ba loài: chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus), chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) và chà vá chân đen (Pygathrix nigripes). Trong đó, chà vá chân đen phân bố chủ yếu ở phía Nam và dễ nhận diện nhất nhờ phần bắp chân đen tuyền – khác hẳn sắc nâu ở chà vá chân nâu hay xám bạc ở chà vá chân xám. Khuôn mặt trắng viền đen, trán rộng, bộ râu trắng dài, lông thân xám tro và đuôi dài phủ lông trắng không chỉ tạo nên vẻ đặc trưng mà còn giúp chúng thích nghi hoàn hảo với đời sống di chuyển trên tán rừng. Là loài cực kỳ quý hiếm với phạm vi phân bố hẹp và đang chịu áp lực đe dọa nghiêm trọng, mỗi ghi nhận mới về chà vá chân đen đều mang giá trị khoa học và bảo tồn đặc biệt, góp phần củng cố cơ sở dữ liệu để bảo vệ một trong những báu vật sinh học quý nhất của Việt Nam.
Trong tự nhiên, Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) phân bố rải rác tại Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, xuất hiện tại các tỉnh như Kon Tum, Gia Lai, Bình Định, Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận, sinh sống đông nhất ở rừng thường xanh và hỗn giao trên núi thấp. Theo khảo sát mới nhất tại Vườn Quốc gia Núi Chúa (Ninh Thuận), từ tháng 8/2022 đến 5/2023 đã phát hiện 59 đàn với tổng số 889 cá thể, ước tính tổng quần thể khoảng 1.100 cá thể. Quần thể được ghi nhận rải rác tại Vườn Quốc gia Phước Bình (Ninh Thuận) có ít nhất 163 và tại Bán đảo Hòn Hèo (Khánh Hòa) ước tính khoảng 109 cá thể, và tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu (Bình Thuận) có khoảng 64 cá thể.
Loài này hiện được đánh giá là Cực kỳ Nguy cấp (CR) trong Sách đỏ IUCN, và Nguy cấp (EN) theo Sách đỏ Việt Nam. Quần thể suy giảm trên 50% trong vòng 40 năm qua do mất sinh cảnh (khai thác gỗ, chuyển đổi mục đích sử dụng đất) và áp lực săn bắt trái phép để lấy thịt, làm thuốc hoặc buôn bán.
Khu vực rừng Đèo Cả, trải dài qua Tây Hòa và Sông Hinh, là một trong những vùng rừng liền dải hiếm hoi còn lại ở dải Nam Trung Bộ, giữ vai trò then chốt trong việc duy trì các quần thể động vật hoang dã quý hiếm. Đây không chỉ là hành lang sinh cảnh kết nối nhiều hệ rừng nguyên sinh mà còn là nơi cư trú của nhiều loài đặc hữu và Cực kỳ Nguy cấp, trong đó có Chà vá chân đen. Việc ghi nhận sự hiện diện của loài linh trưởng này mang ý nghĩa vượt xa phạm vi một phát hiện đơn lẻ: nó là chỉ dấu cho thấy khu vực vẫn duy trì một hệ sinh thái đủ rộng và nguyên vẹn để hỗ trợ các loài có yêu cầu sinh cảnh khắt khe. Chính yếu tố này tạo nền tảng khoa học và thực tiễn để cân nhắc các phương án bảo tồn ở cấp cao nhất, đảm bảo duy trì giá trị đa dạng sinh học liên vùng và chống lại nguy cơ suy thoái trước áp lực khai thác.
Ghi nhận đàn chà vá chân đen tại Khu vực rừng Đèo Cả, Tây Hòa, Sông Hinh là bằng chứng quan trọng và là điểm nhấn để có thể đề xuất khu vực này thành một Vườn quốc gia rộng lớn. Hiện tại chỉ với diện tích của 3 ban cộng lại đã gần 70,000ha, kết hợp với diện tích rừng phòng hộ liền dải phía Bắc tỉnh Khánh Hòa thì diện tích có thể lên đến 130,000ha. Nếu thành công đưa khu vực này thành VQG sẽ trở thành vườn quốc gia lớn nhất Việt Nam.
Khu vực ghi nhận loài vẫn tồn tại các mối đe dọa nghiêm trọng: săn bắn, đặt bẫy thú, khai thác gỗ và nhiều tác động khác. Những phát hiện này cho thấy nơi đây vẫn còn những mảng rừng quan trọng cho loài linh trưởng nguy cấp bậc nhất (CR – IUCN), đồng thời đặt ra yêu cầu điều tra bổ sung và triển khai biện pháp bảo tồn khẩn cấp nhằm bảo vệ quần thể vừa được phát hiện. Cùng ngắm nhìn những loài động thực vật đặc biệt nơi đây cùng CTNC nhé.
