Tập huấn SMART nâng cao năng lực bảo tồn tại Đèo Cả, Sông Hinh và Tây Hòa

Từ tháng 04 đến tháng 08 năm 2025, Trung tâm Công nghệ và Bảo tồn Thiên nhiên (CTNC) đã tổ chức 03 khóa tập huấn về SMART cho ba Ban Quản lý: Rừng đặc dụng Đèo Cả, Rừng phong hộ Sông Hinh và Rừng phòng hộ Tây Hòa. Tổng cộng 67 cán bộ đã tham gia, trong đó Đèo Cả có 6 học viên, Sông Hinh 38 học viên và Tây Hòa 23 học viên.

Chương trình được thiết kế kết hợp lý thuyết và thực hành ngoài thực địa, giúp học viên nắm vững kỹ năng sử dụng SMART Mobile. Ngoài ra cán bộ kỹ thuật của ban cũng được đào tạo ngắn về cách nhập tuần tra xuất báo cáo trên SMART Desktop. Ngay trong khóa học, học viên đã trực tiếp áp dụng các bước: thu thập dữ liệu GPS, chụp ảnh, ghi mô tả hiện trường, đồng bộ và phân tích dữ liệu trên hệ thống. Nhờ vậy, cán bộ có thể sử dụng thành thục SMART ngay sau khi tập huấn, sẵn sàng đưa công cụ này vào công tác quản lý và bảo tồn.

Ba khu rừng đặc dụng này thuộc tỉnh Phú Yên, là điểm nóng đa dạng sinh học với nhiều loài quý hiếm và đặc hữu của Việt Nam. Đây là sinh cảnh của những loài động vật quý hiếm đang bị đe dọa nguy cấp như rùa hộp trán vàng nam bộ (Cuora picturata), vượn má vàng Nam bộ (Nomascus gabriellae), chà vá chân đen (Pygathrix nigripes).

Kiểu rừng chủ yếu là rừng thường xanh không rụng lá trên núi cao, duy trì độ che phủ quanh năm và đóng vai trò then chốt trong bảo tồn đa dạng sinh học. Khu vực có độ cao từ 500-1400 mét, tạo nên môi trường sống đa dạng, thích hợp cho nhiều loài động – thực vật đặc hữu

SMART (Spatial Monitoring and Reporting Tool) là bộ công cụ quản lý toàn diện, bao gồm phần mềm và quy trình chuẩn hóa nhằm thu thập – lưu trữ – phân tích – báo cáo dữ liệu tuần tra, giám sát. SMART gồm 3 thành phần:

1. SMART Mobile – Ghi nhận dữ liệu tại hiện trường (tọa độ GPS, ảnh, mô tả).
2. SMART Desktop – Phân tích dữ liệu, lập báo cáo, xác định “điểm nóng”.
3. SMART Connect – Lưu trữ và chia sẻ dữ liệu trên nền tảng đám mây.

SMART mang lại nhiều ưu điểm vượt trội trong công tác bảo tồn, bao gồm chuẩn hóa và nâng cao độ chính xác của dữ liệu, hỗ trợ phân tích và ra quyết định dựa trên bằng chứng khoa học, hoạt động ổn định ngay cả ở những khu vực không có sóng nhờ chế độ offline, đồng thời cho phép dễ dàng phối hợp liên vùng thông qua hệ thống kết nối. Hiện nay, SMART đang được áp dụng tại hơn 1.100 địa điểm ở 95 quốc gia, và tại Việt Nam, công cụ này đã được Tổng cục Lâm nghiệp (nay là Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm) ban hành Quy trình sử dụng tại các khu rừng đặc dụng, phòng hộ từ năm 2022.

Việc áp dụng SMART không chỉ nâng cao hiệu quả bảo tồn tại ba khu rừng đặc dụng, mà còn tạo tiền đề để nhân rộng mô hình ra nhiều khu bảo tồn khác trên cả nước. Công cụ này biến dữ liệu thành sức mạnh, giúp cho công tác quản lý bảo tồn trở nên dễ dàng hơn từ đó giúp bảo vệ hiệu quả hơn những loài quý hiếm như rùa hộp trán vàng, vượn má vàng Nam bộ và chà vá chân đen.

Với nền tảng này, bảo tồn ở Việt Nam đang chuyển mình sang kỷ nguyên số -, nơi mọi quyết định đều dựa trên bằng chứng khoa học, và mọi hành động đều hướng tới mục tiêu lâu dài bảo tồn các loài và hệ sinh thái nguyên vẹn vì sức khỏe của hệ sinh thái và con người:

Trước khi áp dụng SMART, công tác bảo tồn tại Đèo Cả, Sông Hinh và Tây Hòa còn nhiều hạn chế. Dữ liệu được ghi chép thủ công, phân tán và thiếu chuẩn hóa khiến việc phân tích xu hướng và xác định các “điểm nóng” vi phạm gặp khó khăn.Ở những khu vực địa hình hiểm trở, thiếu công cụ giám sát hiệu quả, trong khi lực lượng tuần tra mỏng nên gần như không thể bao quát toàn bộ diện tích. Hệ quả là nhiều quyết định quản lý chưa dựa trên dữ liệu đầy đủ và chính xác, làm giảm hiệu quả bảo vệ các loài nguy cấp.

Sau khóa tập huấn, đội ngũ cán bộ tại ba Ban Quản lý Rừng đặc dụng đã thành thạo kỹ năng thu thập và phân tích dữ liệu bằng SMART, giúp nâng cao đáng kể độ chính xác trong ghi nhận hiện trường. Nhờ đó, số điểm ghi nhận các loài mục tiêu tăng lên rõ rệt, đồng thời thời gian phản ứng trước các vụ vi phạm cũng được rút ngắn đáng kể. Những dữ liệu thu thập được đã tạo ra cơ sở khoa học vững chắc để đề xuất nâng cấp toàn khu vực thành Vườn quốc gia. Nếu đề xuất này được thông qua, diện tích của ba ban (70.000 ha) khi kết hợp với vùng rừng phòng hộ liền kề ở phía Bắc tỉnh Khánh Hòa sẽ đạt khoảng 130.000 ha, trở thành Vườn quốc gia lớn nhất Việt Nam.

Thời gian tới, CTNC sẽ thúc đẩy để cả ba ban ra quy chế ứng dụng SMART đồng nhất vào quá trình tuần tra giám sát và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Đặc biệt là bảo vệ các loài động vật hoang dã đặc hữu quý hiếm của khu vực miền Trung. Mục tiêu của chương trình là loại bỏ những bẫy săn trộm, tịch thu, bắt giữ những kẻ săn trộm, loại bỏ việc chặt phá rừng vẫn còn diễn ra tại một số khu vực rừng ở đây. Ngoài ra, việc tuyên truyền sâu rộng trong cộng đồng và nuôi dưỡng tình yêu thiên nhiên của các bạn trẻ là điều mà CTNC hướng đến. Hãy ủng hộ và đồng hành cùng chúng tôi trong suốt hành trình sắp tới