TPO – Rùa hộp trán vàng miền Nam – loài rùa chỉ có ở Việt Nam, đồng thời là một trong những loài rùa đẹp nhất thế giới đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do bị săn lùng ráo riết và sinh cảnh bị đe dọa nghiêm trọng.

Hành trình đi tìm “báu vật mai vàng” giữa rừng Lang Biang

Sương sớm phủ mờ những tán rừng già trên cao nguyên Lang Biang (Lâm Đồng). Giữa không gian ẩm ướt và lặng lẽ của đại ngàn, tiếng lá khô khẽ xào xạc dưới bước chân nhóm nghiên cứu. Sau nhiều tháng ròng rã len lỏi qua khe suối, rừng rậm, cuối cùng, họ nhìn thấy thứ mà giới khoa học toàn cầu chờ đợi suốt hàng chục năm: một cá thể rùa hộp trán vàng miền Nam, loài mà trước đó, thế giới chỉ biết qua những dòng mô tả trong báo cáo cũ.

“Khoảnh khắc ấy, tim tôi như ngừng đập,” nhà nghiên cứu Lý Trí, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM, nhớ lại chuyến khảo sát từ tháng 7/2010 đến tháng 1/2011. “Dưới lớp lá mục, ánh mai vàng ánh lên như giọt nắng giữa rừng, khiến ai chứng kiến cũng bàng hoàng.”

Phát hiện đó, cùng với 7 cá thể khác, đã ghi dấu một cột mốc: lần đầu tiên loài rùa hộp trán vàng miền Nam được bắt gặp trong tự nhiên – dù các tài liệu khoa học từng nhắc đến nó từ năm 1998.

So với nhiều loài rùa khác đã được các nhà khoa học Pháp ghi nhận từ những năm 1900, loài rùa này được coi là “em út” khi phát hiện muộn nhất trong nhóm rùa hộp Việt Nam.

Trước đây, rùa hộp trán vàng miền Nam từng bị gộp chung dưới tên gọi Rùa hộp trán vàng. Sau các phân tích hình thái và di truyền học, nhóm này đã được tách thành ba loài riêng biệt gồm rùa hộp trán vàng miền Bắc – phân bố từ miền Bắc Việt Nam đến Quảng Trị, rùa hộp trán vàng miền Trung– phân bố từ Quảng Trị đến ranh giới Phú Yên cũ (nay thuộc Đắk Lắk) và rùa hộp trán vàng miền Nam – chỉ phân bố tại Đắk Lắk và Khánh Hòa.

Theo chuyên gia Phùng Ngọc Khanh, Giám đốc Trung tâm Công nghệ và Bảo tồn thiên nhiên (CTNC), việc loài rùa đặc biệt này được phát hiện muộn không phải vì nó mới xuất hiện, mà do nhiều nguyên nhân kết hợp.

Trước hết là tính đặc hữu hẹp, rùa hộp trán vàng miền Nam chỉ sinh sống ở một vài cánh rừng nhỏ thuộc Đắk Lắk (tỉnh Phú Yên cũ) và Khánh Hòa, không phân bố ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới. Điều này khiến cơ hội bắt gặp chúng trong tự nhiên trở nên vô cùng hiếm hoi.

Thêm vào đó, loài rùa này sở hữu khả năng ngụy trang tuyệt đỉnh – lớp mai với hoa văn và màu sắc hòa lẫn vào lá khô, thảm mục và ánh sáng mờ dưới tán rừng – khiến ngay cả những nhà nghiên cứu dày dạn kinh nghiệm cũng rất khó phát hiện. Chính vì thế, suốt hàng chục năm qua, chúng “ẩn mình” trước con mắt khoa học và chỉ mới lộ diện vào thập niên thứ hai của thế kỷ XXI.

Tuy nhiên, sự hiếm hoi và vẻ đẹp đặc biệt của rùa hộp trán vàng miền Nam lại chính là “con dao hai lưỡi” khiến loài này nhanh chóng trở thành mục tiêu săn bắt ráo riết của thị trường thú cảnh trong nước và quốc tế.

“Đáng lo ngại hơn, chó săn được huấn luyện để săn rùa đang là mối đe dọa lớn nhất đối với chúng. Nhờ khứu giác cực nhạy, chó có thể lần theo dấu và phát hiện rùa ngay cả khi chúng đã ẩn mình rất kỹ, khiến cơ hội sống sót trong tự nhiên càng trở nên mong manh.”

Với phạm vi phân bố hẹp, tốc độ suy giảm nhanh và áp lực săn bắt khốc liệt, rùa hộp trán vàng miền Nam đã được Liên minh các tổ chức vì Rùa xếp vào Top 40 các loài rùa nguy cấp nhất thế giới. Tuy nhiên, theo chuyên gia Phùng Ngọc Khanh, đáng tiếc là ngay sau khi được phát hiện, công tác bảo tồn loài này lại chưa được chú trọng đúng mức.

Một khảo sát gần đây của Trung tâm Công nghệ và Bảo tồn Thiên nhiên (CTNC) cho thấy bức tranh đáng báo động, nhiều cá thể rùa hoang dã đang bị nuôi giữ trái phép ngay trong các hộ dân địa phương. “Phỏng vấn thợ săn và nhà buôn cho thấy họ luôn có sẵn nguồn hàng mỗi khi có người đặt mua. Điều này phản ánh sự hạn chế nghiêm trọng trong nhận thức pháp luật của người dân về bảo vệ động vật hoang dã”, ông Khanh nói.

Cần bảo vệ ngôi nhà của rùa

Lo lắng cho số phận của loài rùa hộp trán vàng miền Nam quý hiếm, Trung tâm Công nghệ và Bảo tồn thiên nhiên (CTNC) đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo vệ loài rùa hộp trán vàng miền Nam và các loài động vật quý hiếm khác tại khu vực. Một trong những bước đi quan trọng là ứng dụng công cụ SMART – hệ thống quản lý và báo cáo tuần tra – giúp nâng cao năng lực giám sát rừng và kiểm soát các hoạt động săn bắt và vi phạm trong rừng.

Song song đó, CTNC chú trọng tuyên truyền trong cộng đồng, coi đây là nền tảng bền vững cho công tác bảo tồn. Hàng trăm poster và tài liệu tuyên truyền đã được phát tới các trường học để nuôi dưỡng tình yêu thiên nhiên cho học sinh. Các câu chuyện bảo vệ động vật hoang dã được phát thường xuyên trên loa truyền thanh xã, thôn nhằm giúp người dân hiểu rõ hậu quả pháp của các hành vi vi phạm, để tránh bị dính vào vòng lao lý.

Các đội tuần tra rừng cũng tăng cường hoạt động tháo gỡ bẫy, kiểm soát chó săn và xử lý nghiêm các vụ vi phạm. Đặc biệt, các nhà bảo tồn đang triển khai giám sát quần thể rùa hộp trán vàng miền Nam bằng công nghệ radio-tracking – kỹ thuật gắn thiết bị phát tín hiệu lên cá thể rùa để theo dõi hành vi, vùng hoạt động và sinh cảnh sống – dự kiến kéo dài trong 3 năm tới.

Đây là một hoạt động nghiên cứu và bảo tồn đầu tiên trên thế giới về loài rùa quý hiếm này. Chính những người từng làm nghề săn bắt rùa sẽ được thuê tham gia vào quá trình bảo tồn và nghiên cứu, vừa giúp họ chuyển đổi sinh kế, vừa thay đổi nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ loài rùa đặc hữu đang bên bờ tuyệt chủng này.

“Chúng tôi cam kết đồng hành để bảo vệ những cánh rừng cuối cùng còn là nơi sinh sống của rùa hộp trán vàng miền Nam – một trong những loài rùa quý hiếm và đặc hữu hẹp quan trọng của Việt Nam và thế giới”

Chuyên gia này cho rằng, việc bảo tồn rùa hộp trán vàng miền Nam không chỉ nhằm cứu lấy một loài rùa quý hiếm khỏi nguy cơ tuyệt chủng, mà còn là hành động bảo vệ cả một hệ sinh thái rừng nhiệt đới với vô số loài đặc hữu đang phụ thuộc vào đó để tồn tại. Khi một loài đặc hữu biến mất, toàn bộ chuỗi cân bằng sinh thái có thể bị phá vỡ. Chính vì vậy, bảo vệ Rùa hộp trán vàng miền Nam đồng nghĩa với bảo vệ sự toàn vẹn của hệ sinh thái và tương lai của đa dạng sinh học Việt Nam.

Theo các nhà bảo tồn, những nỗ lực bảo tồn sinh cảnh cho loài rùa hộp trán vàng miền Nam cũng mang một ý nghĩa chiến lược lâu dài, không chỉ đảm bảo môi trường sống an toàn cho loài trong tự nhiên, mà còn tạo dựng lòng tin cho các tổ chức và cá nhân quốc tế như Liên minh vì sự sống sót các loài rùa (Turtle Survival Alliance) trong việc chuyển giao các cá thể rùa đang nuôi giữ ở nước ngoài để tái thả và phục hồi quần thể tại Việt Nam.

Đồng thời tạo môi trường an toàn để tái thả những cá thể rùa đang nhân nuôi thành công tại Trung tâm cứu hộ rùa Vườn quốc gia Cúc Phương. Đây sẽ là bước tiến quan trọng hướng tới mục tiêu đưa loài rùa đặc hữu quý giá này trở lại môi trường sống tự nhiên và phục hồi bền vững trong tương lai.

Cũng theo chuyên gia Phùng Ngọc Khanh, không chỉ mang giá trị đặc biệt vì là “ngôi nhà duy nhất” của loài rùa hộp trán vàng miền Nam, khu vực rừng đặc dụng – phòng hộ Đèo Cả, Tây Hòa, Sông Hinh (Đắk Lắk) và Bắc Khánh Hòa còn là một “kho báu sinh học” hiếm có, với diện tích liền dải ước tính 130.000 ha – một trong những vùng rừng tự nhiên lớn và nguyên vẹn nhất Nam Trung Bộ.

Các khảo sát gần đây đã ghi nhận nhiều loài động vật quý hiếm và đặc hữu có giá trị toàn cầu như vượn đen má vàng Nam Bộ (Nomascus gabriellae), chà vá chân đen (Pygathrix nigripes), cheo cheo lưng bạc (Tragulus versicolor), cầy giông đốm lớn (Viverra megaspila), cùng hơn 8 loài rùa nguy cấp quý hiếm, đặc hữu khác như rùa bốn mắt (Sacalia quadriocellata), rùa Trung Bộ (Mauremys annamensis), rùa sa nhân (Cuora mouhotii).

Với tiềm năng sinh học, tính đặc hữu và giá trị bảo tồn đặc biệt như vậy, các chuyên gia cho rằng khu vực này hoàn toàn xứng đáng được nâng cấp thành Vườn quốc gia lớn nhất Việt Nam, tạo hành lang pháp lý mạnh mẽ để bảo vệ các loài đặc hữu quý hiếm, trong đó có rùa hộp trán vàng miền Nam. Đây không chỉ là bước đi cần thiết để bảo tồn đa dạng sinh học, mà còn mở ra cơ hội phát triển sinh kế bền vững thông qua nghiên cứu khoa học, du lịch sinh thái và giáo dục môi trường.

Chiều muộn, trong ánh nắng xuyên qua tán cây, một cán bộ trẻ của CTNC khẽ nâng chiếc mai rùa trong tay, ánh vàng phản chiếu lên khuôn mặt rám nắng. “Mỗi lần nhìn thấy nó, tôi thấy như đang chạm vào một mảnh linh hồn của rừng,” anh nói.

Giữa những đe dọa của thời gian và con người, rùa hộp trán vàng miền Nam – biểu tượng của sự kiên nhẫn, thầm lặng và bền bỉ vẫn đang chờ một cơ hội hồi sinh. Giữ lại chúng, cũng là giữ lại màu vàng của hy vọng cho rừng Việt Nam – nơi thiên nhiên vẫn còn thì thầm những câu chuyện chưa kể hết.

Rùa hộp trán vàng miền Nam thuộc nhóm IB theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP và được bảo vệ nghiêm ngặt theo Nghị định 64/2019/NĐ-CP cùng Thông tư 27/2025/TT-BNN-MT. Mọi hành vi săn bắt, nuôi nhốt, vận chuyển hay buôn bán trái phép loài này đều bị coi là vi phạm pháp luật nghiêm trọng, có thể bị phạt tù tới 15 năm theo Điều 244 Bộ luật Hình sự 2015.

Vào tháng 4, CTNC lần đầu tiên ghi nhận 2 đàn vượn đen má hung Nam bộ (Nomascus gabriellae) tại khu vực Đèo Cả – Hòn Nưa, mở ra những bằng chứng khoa học đầu tiên về sự hiện diện của loài quý hiếm này ở Phú Yên (nay là tỉnh Đắk Lắk). Tiếp nối phát hiện đó, trong đợt điều tra lần thứ hai đầu tháng 8/2025 tại rừng đặc dụng Tây Hòa và Sông Hinh, nhóm nghiên cứu tiếp tục ghi nhận thêm 4 đàn vượn mới. Như vậy, chỉ sau hai đợt khảo sát nhanh, tổng cộng đã có 6 đàn vượn đen má hung với ước tính ít nhất 15 cá thể được xác nhận tại khu vực – đây là nỗ lực  quan trọng, khám phá ra được sự mở rộng  vùng phân bố  của loài ở Việt Nam.

“Việc phát hiện thêm 4 đàn vượn đen má hung tại khu vực Đèo Cả – Tây Hòa – Sông Hinh là minh chứng rõ ràng rằng nơi đây còn giữ được những mảng rừng nguyên vẹn quý giá. Đây không chỉ là niềm tự hào của địa phương, mà còn là cơ hội để chúng ta xây dựng một khu vực rừng này thành một vườn quốc gia quan trọng của Việt Nam”.

Đây là một phát hiện có ý nghĩa khoa học và bảo tồn đặc biệt quan trọng, bởi trước đó, khu vực rừng thuộc các BQL rừng đặc dụng và phòng hộ Đèo Cả, Tây Hòa và Sông Hinh  chưa từng có ghi nhận chính thức nào về loài vượn quý hiếm này. Điều đó đồng nghĩa, những đàn vượn mới được phát hiện đã bổ sung thêm một quần thể mới cho khoa học, đồng thời khẳng định vai trò then chốt của các dải rừng Nam Trung Bộ trong việc duy trì sự tồn tại của loài linh trưởng đặc hữu Đông Dương này.

Vượn đen má hung Nam Bộ (Nomascus gabriellae) là một trong những loài linh trưởng đặc hữu của khu vực Đông Dương, phân bố chủ yếu tại Nam Trung Bộ (Khánh Hòa, Đồng Nai) ,Tây Nguyên (Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng) của Việt Nam và miền Đông Campuchia. Loài vượn này nổi bật với đặc điểm phân hóa giới tính rõ rệt: con đực lông đen tuyền, má hung đỏ; con cái lông vàng nhạt, đỉnh đầu có chỏm lông đen.

Giống với các loài trong nhóm Vượn, vượn đen má hung sống theo đàn nhỏ có tính gắn kết gia đình cao, thường gồm 1 cặp bố mẹ và con non. Thức ăn của chúng chủ yếu là trái cây, lá và hoa, quả. Vượn má hung Nam Bộ sinh sản trung bình khoảng 27 tháng một lần, thời gian mang thai từ 7–8 tháng và mỗi lần chỉ sinh một con non. Chúng trưởng thành sau khoảng 5 năm trong điều kiện nuôi nhốt và 7–8 năm trong tự nhiên. Tiếng hót vang xa vào buổi sáng là phương tiện giao tiếp và đánh dấu lãnh thổ đặc trưng, đồng thời giúp các nhà nghiên cứu định vị quần thể trong tự nhiên.

Theo báo cáo về bảo tồn các loài vượn của tổ chức Động thực vật thế giới (Fauna & Flora International, 2023) vượn đen má hung hiện vẫn còn phân bố  ở các khu rừng thuộc Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ. Tuy nhiên, các quần thể này đã bị chia cắt mạnh và đang suy giảm nhanh chóng. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp đặt máy ghi âm, hoặc nghe trực tiếp tại các điểm nghe để xác định phân bố và cấu trúc của đàn vượn, từ đó phân tích và ước lượng được số đàn trong tự nhiên. Tổng số đàn ước tính trên cả nước vào khoảng 1.147 đàn. Trong đó, quần thể lớn nhất được ghi nhận tại Vườn quốc gia Cát Tiên (Đồng Nai – Lâm Đồng – Bình Phước), ước tính khoảng 325 đàn. Tiếp đến là khu vực rừng thuộc cao nguyên Langbiang bao gồm Vườn Quốc Gia Chư Yang Sin, Vườn Quốc Gia BiDoup -Núi Bà với 183 đàn. Và cuối cùng là Vườn quốc gia Bù Gia Mập (Bình Phước) với khoảng 124 đàn. Và với kết quả tạm thời của chúng tôi, cũng đã nâng cao số đàn vượn đen má hung thêm sáu đàn. Trong quá trình điều tra, người dân và cán bộ bảo vệ rừng ở cả ba BQL rừng phòng hộ, đặc dụng vẫn còn các điểm khác còn tồn tại các đàn vượn đen má hung quý hiếm mà chúng tôi chưa có thời gian để tiến hành điều tra bổ sung.

Không chỉ giới hạn ở Việt Nam, loài vượn này còn phân bố tại miền Đông Campuchia, đặc biệt là ở các tỉnh Mondulkiri và Ratanakiri. Tuy nhiên, các nghiên cứu đều chỉ ra rằng quần thể ở Campuchia cũng đang suy giảm nhanh chóng do nạn săn bắn lấy thịt và buôn bán trái phép. Hiện chưa có thống kê toàn cầu chính thức, song nhiều chuyên gia nhận định rằng số cá thể còn lại trong tự nhiên chỉ ở mức vài nghìn – một con số quá ít ỏi đối với một loài đặc hữu có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

Theo phân hạng của IUCN năm 2023, vượn đen má hung được xếp vào nhóm Nguy cấp (EN – Endangered). Sách đỏ Việt Nam 2024 cũng đưa loài vào cùng bậc Nguy cấp. Kích cỡ quần thể ước tính đã suy giảm hơn 50% trong 45 năm qua.  Vượn đen má hung hiện đang phải đối diện với nhiều mối đe dọa nghiêm trọng. Săn bắn và buôn bán trái phép là nguy cơ lớn nhất: nhiều cá thể bị bắn chết, phơi khô ngay trong rừng, hoặc nấu cao để bán với giá  cao. Những con non còn sống thường bị bắt để nuôi cảnh hoặc buôn lậu qua biên giới. Ngay tại khu vực khảo sát, cán bộ bảo vệ rừng và người dân cho biết, việc săn bắn lén lút loài vượn vẫn thường xuyên diễn ra vì nhà buôn vẫn chào mua giá cao. Mặc dù họ ý thức được rằng, vượn thuộc nhóm IB trong nghị định 84/2021/NĐ-CP và đặc biệt được bảo vệ trong nghị định 64/2019/NĐ-CP. Ví dụ so với vụ gà lôi trắng, anh Thành ở Nghệ An, để bị phạt 5-10 năm tù, chỉ cần buôn bán, vận chuyển, săn bắt 03 cá thể đến 07 cá thể lớp thú (như vượn) hoặc từ 07 cá thể đến 10 cá thể lớp chim (như gà lôi trắng), bò sát (như rùa hộp trán vàng). Do đó, việc săn bắt, buôn bán nuôi nhốt các loài vượn, voọc (Chà vá) thì mặc dù số lượng ít hơn (nhóm nhóm chim, bò sát) nhưng nguy cơ bị truy tố trách nhiệm hình sự sẽ cao hơn.

Ngoài ra, tình trạng mất rừng do khai thác gỗ, mở rộng nông nghiệp và xây dựng thủy điện đã khiến sinh cảnh tự nhiên bị thu hẹp, các đàn vượn bị chia cắt và mất khả năng kết nối di truyền. Sự phân mảnh này không chỉ làm giảm số lượng quần thể mà còn đe dọa nghiêm trọng đến tính đa dạng di truyền của loài, khiến chúng dễ bị tổn thương trước dịch bệnh, biến đổi khí hậu và các áp lực môi trường khác.

Trước những thách thức đó, để bảo vệ đàn vượn vừa được phát hiện cũng như những quần thể vượn đen má hung hiện có, Trung tâm Công nghệ và Bảo tồn Thiên nhiên (CTNC) đã triển khai và có kế hoạch bảo tồn lâu dài tại đây..

Trước hết, CTNC đã tổ chức các khóa tập huấn SMART (Spatial Monitoring and Reporting Tool) cho 67 cán bộ bảo vệ rừng, các hộ nhận khoán và cán bộ kỹ thuật tại ba Ban Quản lý rừng Đèo Cả, Sông Hinh và Tây Hòa. SMART là công cụ thuận tiện giúp chuẩn hóa quy trình thu thập – lưu trữ – phân tích dữ liệu tuần tra, từ đó nâng cao hiệu quả giám sát các loài nguy cấp.

Song song với đó, chúng tôi đồng hành hỗ trợ kỹ thuật các đội tuần tra rừng được tổ chức thường xuyên nhằm tháo gỡ bẫy thú, ngăn chặn tình trạng xâm lấn, chặt phá rừng và phối hợp với cơ quan chức năng bắt giữ những đối tượng săn bắt trái phép. CTNC cũng đặc biệt chú trọng đến giáo dục cộng đồng, triển khai nhiều chương trình tuyên truyền pháp luật và đưa nội dung bảo tồn động vật hoang dã vào trường học. Phó giám đốc trung tâm, ông Phạm Văn Thông có chia sẻ tại buổi tập huấn:

“Nuôi dưỡng tình yêu thương động vật cho các bạn trẻ vô cùng quan trọng, vì nếu các bạn nhỏ biết yêu thương động vật hoang dã, các em sẽ biết dành tình yêu thương con người”.

Trong tầm nhìn dài hạn, CTNC và các đối tác đang xây dựng cơ sở khoa học để đề xuất nâng cấp khu vực Đèo Cả – Sông Hinh – Tây Hòa và phần diện tích rừng phòng hộ giáp ranh, liền dải thuộc tỉnh Khánh Hòa thành một Vườn quốc gia mới, với diện tích có thể  lên tới 130.000 ha. Nếu thành công, đây sẽ trở thành Vườn quốc gia lớn nhất Việt Nam, đóng vai trò trụ cột trong việc bảo tồn các loài linh trưởng nguy cấp, đặc biệt là loài vượn đen má hung và loài chà vá chân đen cũng mới được phát hiện gần đây bởi các chuyên gia của CTNC .

Mới đây, nhóm nghiên cứu của Trung tâm công nghệ và bảo tồn thiên nhiên (CTNC) đã lần đầu tiên ghi nhận sự xuất hiện của loài chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) tại khu vực rừng phòng hộ, đặc dụng Đèo Cả, Tây Hòa và Sông Hinh thuộc tỉnh Phú Yên cũ, nay là tỉnh Đắk Lắk. Phát hiện này đến từ chuỗi điều tra thực địa nhanh tại các ban quản lý rừng đặc dụng và phòng hộ Sông Hinh, Tây Hòa và Đèo Cả trong những ngày đầu tháng 8, mở ra những thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn linh trưởng ở Việt Nam.

CTNC phối hợp với các Ban quản lý rừng đặc dụng, phòng hộ tại Sông Hinh, Tây Hòa và Đèo Cả triển khai điều tra thực địa nhằm:

• Xác định sự hiện diện của các loài linh trưởng nguy cấp, đặc biệt là những loài chưa từng ghi nhận trong khu vực.
• Đánh giá chất lượng sinh cảnh rừng và các mối đe dọa tiềm ẩn.

Phương pháp điều tra bao gồm điều tra tuyến, đị dọc theo các sườn giông leo lên đỉnh núi, kết hợp phỏng vấn người dân địa phương để thu thập thông tin bổ sung. Các nhóm khảo sát di chuyển qua nhiều dạng địa hình khác nhau, lần theo các các dấu vết của chúng như dấu ăn, dấu phân.

Trong chuyến điều tra, nhóm đã bất ngờ phát hiện một đàn chà vá chân đen với hơn 10 cá thể, bao gồm cả con non, tại khu rừng thuộc địa giới hành chính Đắk Lắk (trước đây thuộc Phú Yên). Ban đầu, hy vọng tìm thấy loài ở đây gần như bằng không, bởi theo người dân, áp lực săn bắn trước đó quá lớn khiến chà vá có thể đã biến mất khỏi khu vực. Tuy nhiên, thực địa đã mang lại kết quả ngoài mong đợi.

Ngoài đàn được quan sát trực tiếp, một thợ săn địa phương cho biết đã bắt gặp một đàn khác, cũng trên 10 cá thể, cách vị trí ghi nhận của nhóm khoảng ba giờ đi bộ. Thông tin này cần được xác minh qua các đợt khảo sát tiếp theo.

Chà vá là nhóm linh trưởng đặc hữu của khu vực Đông Dương, và Việt Nam là một quốc gia sở hữu cả ba loài: chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus), chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) và chà vá chân đen (Pygathrix nigripes). Trong đó, chà vá chân đen phân bố chủ yếu ở phía Nam và dễ nhận diện nhất nhờ phần bắp chân đen tuyền – khác hẳn sắc nâu ở chà vá chân nâu hay xám bạc ở chà vá chân xám. Khuôn mặt trắng viền đen, trán rộng, bộ râu trắng dài, lông thân xám tro và đuôi dài phủ lông trắng không chỉ tạo nên vẻ đặc trưng mà còn giúp chúng thích nghi hoàn hảo với đời sống di chuyển trên tán rừng. Là loài cực kỳ quý hiếm với phạm vi phân bố hẹp và đang chịu áp lực đe dọa nghiêm trọng, mỗi ghi nhận mới về chà vá chân đen đều mang giá trị khoa học và bảo tồn đặc biệt, góp phần củng cố cơ sở dữ liệu để bảo vệ một trong những báu vật sinh học quý nhất của Việt Nam.

Trong tự nhiên, Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) phân bố rải rác tại Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, xuất hiện tại các tỉnh như Kon Tum, Gia Lai, Bình Định, Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận, sinh sống đông nhất ở rừng thường xanh và hỗn giao trên núi thấp. Theo khảo sát mới nhất tại Vườn Quốc gia Núi Chúa (Ninh Thuận), từ tháng 8/2022 đến 5/2023 đã phát hiện 59 đàn với tổng số 889 cá thể, ước tính tổng quần thể khoảng 1.100 cá thể. Quần thể được ghi nhận rải rác tại Vườn Quốc gia Phước Bình (Ninh Thuận) có ít nhất 163 và tại Bán đảo Hòn Hèo (Khánh Hòa) ước tính khoảng 109 cá thể, và tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu (Bình Thuận) có khoảng 64 cá thể.

Loài này hiện được đánh giá là Cực kỳ Nguy cấp (CR) trong Sách đỏ IUCN, và Nguy cấp (EN) theo Sách đỏ Việt Nam. Quần thể suy giảm trên 50% trong vòng 40 năm qua do mất sinh cảnh (khai thác gỗ, chuyển đổi mục đích sử dụng đất) và áp lực săn bắt trái phép để lấy thịt, làm thuốc hoặc buôn bán.

Khu vực rừng Đèo Cả, trải dài qua Tây Hòa và Sông Hinh, là một trong những vùng rừng liền dải hiếm hoi còn lại ở dải Nam Trung Bộ, giữ vai trò then chốt trong việc duy trì các quần thể động vật hoang dã quý hiếm. Đây không chỉ là hành lang sinh cảnh kết nối nhiều hệ rừng nguyên sinh mà còn là nơi cư trú của nhiều loài đặc hữu và Cực kỳ Nguy cấp, trong đó có Chà vá chân đen. Việc ghi nhận sự hiện diện của loài linh trưởng này mang ý nghĩa vượt xa phạm vi một phát hiện đơn lẻ: nó là chỉ dấu cho thấy khu vực vẫn duy trì một hệ sinh thái đủ rộng và nguyên vẹn để hỗ trợ các loài có yêu cầu sinh cảnh khắt khe. Chính yếu tố này tạo nền tảng khoa học và thực tiễn để cân nhắc các phương án bảo tồn ở cấp cao nhất, đảm bảo duy trì giá trị đa dạng sinh học liên vùng và chống lại nguy cơ suy thoái trước áp lực khai thác.

Ghi nhận đàn chà vá chân đen tại Khu vực rừng Đèo Cả, Tây Hòa, Sông Hinh là bằng chứng quan trọng và là điểm nhấn để có thể đề xuất khu vực này thành một Vườn quốc gia rộng lớn. Hiện tại chỉ với diện tích của 3 ban cộng lại đã gần 70,000ha, kết hợp với diện tích rừng phòng hộ liền dải phía Bắc tỉnh Khánh Hòa thì diện tích có thể lên đến 130,000ha. Nếu thành công đưa khu vực này thành VQG sẽ trở thành vườn quốc gia lớn nhất Việt Nam.

Khu vực ghi nhận loài vẫn tồn tại các mối đe dọa nghiêm trọng: săn bắn, đặt bẫy thú, khai thác gỗ và nhiều tác động khác. Những phát hiện này cho thấy nơi đây vẫn còn những mảng rừng quan trọng cho loài linh trưởng nguy cấp bậc nhất (CR – IUCN), đồng thời đặt ra yêu cầu điều tra bổ sung và triển khai biện pháp bảo tồn khẩn cấp nhằm bảo vệ quần thể vừa được phát hiện. Cùng ngắm nhìn những loài động thực vật đặc biệt nơi đây cùng CTNC nhé.